नेपालको आर्थिक, शैक्षिक, रोजगारी र व्यवसायिक परिदृश्य : सन्तुलित विकासको मार्गतर्फ नेपाल

 

नेपालको आर्थिक, शैक्षिक, रोजगारी र व्यवसायिक परिदृश्य : सन्तुलित विकासको मार्गतर्फ नेपाल

-हेमन्त बहादुर शाह कैलाली

नेपाल प्राकृतिक स्रोत, सांस्कृतिक विविधता, भौगोलिक विशिष्टता तथा विशाल युवा जनशक्तिले सम्पन्न एक विकासोन्मुख राष्ट्र हो। विश्वको राजनीतिक, आर्थिक तथा प्रविधिगत परिवर्तनसँगै नेपालले पनि विगत केही दशकमा उल्लेखनीय परिवर्तनहरू अनुभव गरेको छ। संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको स्थापना, शिक्षा तथा स्वास्थ्य क्षेत्रमा पहुँच विस्तार, पूर्वाधार विकास, सूचना तथा सञ्चार प्रविधिको विस्तार र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको सुदृढीकरणले देशलाई विकासको नयाँ चरणतर्फ उन्मुख गराएको छ। यद्यपि, उपलब्धिहरूका बाबजुद पनि नेपालले आर्थिक अस्थिरता, बेरोजगारी, दक्ष जनशक्तिको पलायन, गुणस्तरीय शिक्षाको अभाव, उत्पादनमूलक उद्योगको कमी तथा व्यवसायिक वातावरणमा रहेका विभिन्न चुनौतीहरूको सामना गरिरहेको छ। कुनै पनि राष्ट्रको दिगो विकास आर्थिक समृद्धि, गुणस्तरीय शिक्षा, पर्याप्त रोजगारी तथा सुदृढ व्यवसायिक वातावरणमा निर्भर रहने भएकाले यी चारवटै पक्षको सन्तुलित विकास नेपालको समग्र समृद्धिका लागि अपरिहार्य छ।

नेपालको आर्थिक परिदृश्यलाई नियाल्दा नेपालको अर्थतन्त्र मुख्य रूपमा कृषि, सेवा क्षेत्र, पर्यटन तथा वैदेशिक रोजगारीबाट प्राप्त हुने रेमिट्यान्समा आधारित रहेको छ। विगतका वर्षहरूमा सेवा क्षेत्रको योगदान बढ्दै गए पनि कृषि क्षेत्र अझै पनि ठूलो जनसंख्याको जीविकोपार्जनको आधार बनेको छ। ग्रामीण क्षेत्रमा बसोबास गर्ने अधिकांश नागरिक कृषि पेशामा संलग्न भए तापनि कृषि उत्पादन अपेक्षित रूपमा वृद्धि हुन सकेको छैन। परम्परागत खेती प्रणाली, आधुनिक प्रविधिको अभाव, पर्याप्त सिंचाइ सुविधाको कमी, प्राकृतिक विपत्तिको प्रभाव तथा कृषि उत्पादनको उचित बजार व्यवस्थापन नहुँदा कृषि क्षेत्रले आफ्नो पूर्ण सम्भावना उपयोग गर्न सकेको छैन।

नेपालको अर्थतन्त्रमा रेमिट्यान्सले महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको छ। लाखौँ नेपाली नागरिक रोजगारीका लागि विभिन्न देशमा गएका छन् र उनीहरूले पठाएको रकमले राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाएको छ। रेमिट्यान्सले विदेशी मुद्रा सञ्चिति बढाउन, परिवारको जीवनस्तर सुधार गर्न तथा उपभोग क्षमता वृद्धि गर्न सहयोग पुर्‍याएको छ। तर, अत्यधिक रेमिट्यान्समा निर्भर अर्थतन्त्र दीर्घकालीन रूपमा दिगो मानिँदैन। उत्पादनशील क्षेत्रको विकास नहुँदा अर्थतन्त्र आयातमुखी बन्दै गएको छ र व्यापार घाटा निरन्तर बढिरहेको छ।

 

नेपालमा औद्योगिक क्षेत्रको विकास अपेक्षाकृत कमजोर रहेको छ। उद्योग स्थापनाका लागि आवश्यक पूर्वाधार, ऊर्जा, लगानी तथा नीतिगत स्थिरताको अभावले औद्योगिक विकासलाई अपेक्षित गति दिन सकेको छैन। अधिकांश उपभोग्य वस्तु विदेशबाट आयात गर्नुपर्ने अवस्था भएकाले व्यापार घाटा बढ्दै गएको छ। यद्यपि, जलविद्युत् क्षेत्रले नेपालको आर्थिक भविष्यलाई उज्यालो बनाउन सक्ने सम्भावना बोकेको छ। नेपाल विश्वकै धनी जलस्रोत भएको देशमध्ये एक भएकाले विद्युत् उत्पादन तथा निर्यातमार्फत दीर्घकालीन आर्थिक समृद्धि हासिल गर्न सकिन्छ।

भविष्यमा नेपालको आर्थिक विकासका लागि कृषि क्षेत्रको अनुसरण गर्दा आधुनिकीकरण, औद्योगिकीकरण, पर्यटन प्रवर्द्धन, ऊर्जा निर्यात, सूचना प्रविधिको विकास तथा स्थानीय उत्पादनलाई प्रोत्साहन गर्ने नीति आवश्यक छ। उत्पादनमुखी अर्थतन्त्र निर्माण, निर्यात वृद्धि तथा रोजगार सिर्जनालाई प्राथमिकतामा राखेर आर्थिक नीति तर्जुमा गर्न सकिएमा नेपालले आर्थिक आत्मनिर्भरतातर्फ महत्वपूर्ण फड्को मार्न सक्छ।

 

नेपालको शैक्षिक परिदृश्यमा म आफै समावेश भई अनुभव गर्दा शिक्षा कुनै पनि राष्ट्रको विकासको मेरुदण्ड हो। नेपालमा विगत केही दशकमा शिक्षामा पहुँच उल्लेखनीय रूपमा विस्तार भएको छ। विद्यालय तथा उच्च शिक्षामा विद्यार्थीहरूको सहभागिता बढेको छ र साक्षरता दरमा पनि सकारात्मक सुधार आएको छ। राज्यले आधारभूत शिक्षालाई अनिवार्य तथा निःशुल्क बनाउने नीति अवलम्बन गरेको छ। यसले समाजका विभिन्न वर्ग तथा समुदायलाई शिक्षाको पहुँचमा ल्याउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।

यद्यपि, शिक्षामा पहुँच विस्तार हुनु मात्र पर्याप्त छैन। गुणस्तरीय शिक्षाको सुनिश्चितता अझै पनि ठूलो चुनौती बनेको छ। ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रमा रहेका विद्यालयहरूमा शिक्षक अभाव, शैक्षिक सामग्रीको कमी तथा भौतिक पूर्वाधारको कमजोर अवस्थाले शिक्षा प्रणालीलाई प्रभावित गरिरहेको छ। शहरी क्षेत्रमा निजी विद्यालयहरू अपेक्षाकृत गुणस्तरीय देखिए पनि सामुदायिक विद्यालयहरूमा शैक्षिक गुणस्तर समान रूपमा कायम गर्न चुनौती रहेको छ।

नेपालको शिक्षा प्रणालीमा अर्को महत्वपूर्ण समस्या भनेको प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षाको सीमितता हो। अधिकांश विद्यार्थीहरू सैद्धान्तिक शिक्षामा केन्द्रित हुने भएकाले रोजगार बजारको आवश्यकताअनुसार दक्ष जनशक्ति उत्पादन हुन सकेको छैन। विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धाको युगमा केवल शैक्षिक प्रमाणपत्र मात्र पर्याप्त हुँदैन, व्यावहारिक सीप र प्रविधिमैत्री ज्ञान पनि आवश्यक हुन्छ। तर नेपालमा सीपमूलक शिक्षाको विस्तार अपेक्षित रूपमा हुन सकेको छैन।

उच्च शिक्षा प्राप्त गरेका धेरै युवाहरू अध्ययन तथा रोजगारीका लागि विदेश जाने क्रम बढ्दो छ। यसलाई “ब्रेन ड्रेन” अर्थात् दक्ष जनशक्तिको पलायनको रूपमा हेरिन्छ। देशभित्र पर्याप्त अवसर नहुँदा उत्कृष्ट प्रतिभाहरू विदेशतर्फ आकर्षित भइरहेका छन्, जसले दीर्घकालीन रूपमा राष्ट्रिय विकासमा नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ।

भविष्यमा नेपालको शिक्षा प्रणालीलाई रोजगारमुखी, सीपमूलक, अनुसन्धानमुखी तथा प्रविधिमैत्री बनाउन आवश्यक छ। डिजिटल शिक्षा, शिक्षकको क्षमता विकास, अनुसन्धान तथा नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन र प्राविधिक शिक्षाको विस्तारले शिक्षालाई राष्ट्र विकासको प्रभावकारी आधार बनाउन सकिन्छ।

नेपालको रोजगारीको परिदृश्यलाई विगत वर्तमान र भविष्यलाई अनुभवी र अपेक्षा गर्दा रोजगारी कुनै पनि नागरिकको आर्थिक सुरक्षा तथा जीवनस्तर सुधारको प्रमुख आधार हो। नेपालमा प्रत्येक वर्ष हजारौँ युवा श्रम बजारमा प्रवेश गरिरहेका छन्। तर पर्याप्त रोजगारका अवसर सिर्जना हुन नसक्दा युवाहरू बेरोजगारी तथा अर्धबेरोजगारीको समस्याबाट प्रभावित भइरहेका छन्। परिणामस्वरूप, वैदेशिक रोजगारी युवाहरूको प्रमुख रोजाइ बन्न पुगेको छ।

नेपालमा बेरोजगारीको प्रमुख कारण रोजगार बजारको आवश्यकता र उपलब्ध जनशक्तिको सीपबीचको असन्तुलन हो। धेरै युवाहरूले औपचारिक शिक्षा हासिल गरे पनि रोजगार बजारमा आवश्यक पर्ने व्यावहारिक सीप हासिल गर्न सकेका हुँदैनन्। यसका अतिरिक्त औद्योगिक विकासको कमी, उद्यमशीलताको कमजोर अवस्था तथा लगानीको अभावले पनि रोजगारी सिर्जनालाई प्रभावित गरेको छ।

वैदेशिक रोजगारीले धेरै परिवारको आर्थिक अवस्था सुधार गरेको छ। रेमिट्यान्सले राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई पनि महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याएको छ। तर यसको नकारात्मक पक्ष पनि उत्तिकै गम्भीर छ। दक्ष तथा सक्रिय युवा जनशक्ति विदेश जाँदा देशभित्र उत्पादनशील क्षेत्र कमजोर बन्ने, पारिवारिक तथा सामाजिक समस्या बढ्ने तथा दीर्घकालीन विकासका सम्भावनाहरू सीमित हुने जोखिम रहन्छ।

नेपालमा कृषि, पर्यटन, जलविद्युत्, सूचना प्रविधि, निर्माण तथा सेवा क्षेत्र रोजगारी सिर्जनाका महत्वपूर्ण क्षेत्रहरू हुन्। विशेषगरी सूचना प्रविधि क्षेत्रमा विश्वव्यापी अवसरहरू बढ्दै गएकाले नेपाली युवाहरूले डिजिटल सीप हासिल गरी अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्छन्। कृषि तथा पर्यटन क्षेत्रको आधुनिकीकरण र व्यवसायीकरणले पनि लाखौँ रोजगार सिर्जना गर्न सक्छ।

रोजगारीको समस्या समाधानका लागि सीप विकास कार्यक्रमहरू प्रभावकारी बनाउन, उद्यमशीलतालाई प्रोत्साहन गर्न, युवा लक्षित लगानी कार्यक्रम सञ्चालन गर्न तथा निजी क्षेत्रसँग सहकार्य गरेर उत्पादनमूलक रोजगार सिर्जना गर्न आवश्यक छ। यदि युवाहरूलाई देशभित्रै सम्मानजनक रोजगारी तथा उद्यम गर्ने वातावरण प्रदान गर्न सकियो भने बेरोजगारीको समस्या उल्लेखनीय रूपमा न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ।

नेपालको व्यवसायिक क्षेत्रमा आफै समावेश भई गरि रहँदा र सम्वन्धित विविध व्यवसायिक क्षेत्रमा अध्ययन गर्दा नेपालको आर्थिक विकासमा निजी क्षेत्र तथा व्यवसायिक समुदायको महत्वपूर्ण भूमिका रहेको छ। सूक्ष्म, साना तथा मध्यम उद्यमहरूले देशको उत्पादन, सेवा प्रवाह तथा रोजगारी सिर्जनामा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याइरहेका छन्। पछिल्लो समय सूचना प्रविधि, पर्यटन, कृषि व्यवसाय तथा सेवा क्षेत्रमा नयाँ व्यवसायिक अवसरहरू सिर्जना भएका छन्।

यद्यपि, नेपालमा व्यवसाय सञ्चालन गर्न अझै पनि विभिन्न चुनौतीहरू रहेका छन्। नीति तथा नियमहरूको बारम्बार परिवर्तन, कर प्रणालीको जटिलता, प्रशासनिक प्रक्रियाको झन्झट, पूर्वाधारको अभाव तथा लगानी सुरक्षासम्बन्धी चिन्ताहरूले व्यवसायिक वातावरणलाई प्रभावित गरिरहेका छन्। व्यवसाय दर्तादेखि सञ्चालनसम्मका प्रक्रियाहरू अझै पनि पूर्ण रूपमा सहज र पारदर्शी बन्न सकेका छैनन्।

साना तथा मध्यम व्यवसायहरूले पूँजीको अभाव, बजार पहुँचको कमी तथा प्रविधिको सीमित प्रयोगका कारण प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता विकास गर्न कठिनाइ भोगिरहेका छन्। ग्रामीण क्षेत्रका उद्यमीहरूले झन् बढी चुनौती सामना गर्नुपरेको अवस्था छ। यद्यपि, डिजिटल प्रविधिको विस्तारसँगै अनलाइन व्यापार, डिजिटल मार्केटिङ तथा ई-कमर्सका अवसरहरू बढ्दै गएका छन्।

विदेशी प्रत्यक्ष लगानी (FDI) आकर्षित गर्न सकिएमा नेपालले उद्योग, ऊर्जा, पर्यटन तथा सूचना प्रविधि क्षेत्रमा उल्लेखनीय प्रगति हासिल गर्न सक्छ। लगानीमैत्री वातावरण, नीतिगत स्थिरता, पारदर्शी प्रशासन तथा प्रभावकारी पूर्वाधार विकासले व्यवसायिक क्षेत्रलाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याउन सक्छ।

नेपालको दिगो विकासको मार्ग पार्दर्शी र सजिलो बनाउन नेपालको दिगो विकासका लागि आर्थिक, शैक्षिक, रोजगारी तथा व्यवसायिक क्षेत्रबीच समन्वित सम्बन्ध स्थापित गर्न आवश्यक छ। गुणस्तरीय शिक्षाले दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्छ, दक्ष जनशक्तिले रोजगारी तथा उद्यम सिर्जना गर्छ, रोजगारी र व्यवसायले आर्थिक समृद्धि ल्याउँछन्, र आर्थिक समृद्धिले पुनः शिक्षा तथा मानव विकासमा लगानी बढाउँछ। यही चक्रलाई प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्न सकेमा राष्ट्रले दिगो विकास हासिल गर्न सक्छ।

मानव संसाधन विकास, सुशासन, प्रविधिको प्रयोग, पूर्वाधार विस्तार, नवप्रवर्तन तथा अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य नेपालको भविष्य निर्माणका आधारस्तम्भ हुन्। विशेषगरी युवा जनशक्तिलाई सीपयुक्त, आत्मनिर्भर तथा उद्यमशील बनाउनु आजको प्रमुख आवश्यकता हो। प्राकृतिक स्रोतहरूको दिगो उपयोग, स्थानीय उत्पादनको प्रवर्द्धन तथा समावेशी विकासको अवधारणालाई व्यवहारमा लागू गर्न सकिएमा नेपालले आर्थिक तथा सामाजिक रूपान्तरणको नयाँ युगमा प्रवेश गर्न सक्छ।

निष्कर्षमा नेपाल अवसर र चुनौती दुवैको संगममा उभिएको राष्ट्र हो। विशाल युवा जनशक्ति, जलस्रोत, पर्यटन सम्भावना, कृषि भूमि तथा सांस्कृतिक सम्पदाले नेपाललाई समृद्ध राष्ट्र बन्ने आधार प्रदान गरेका छन्। तर यी सम्भावनाहरूलाई वास्तविक उपलब्धिमा रूपान्तरण गर्न प्रभावकारी नीति, सुशासन, लगानी, गुणस्तरीय शिक्षा, रोजगारी सिर्जना तथा व्यवसायिक वातावरण सुधार अपरिहार्य छन्। आर्थिक विकास, शैक्षिक सुधार, रोजगारी विस्तार र व्यवसायिक सशक्तीकरणलाई समान प्राथमिकताका साथ अघि बढाउन सकेमा नेपालले दीर्घकालीन रूपमा समृद्ध, आत्मनिर्भर तथा दिगो विकास हासिल गर्न सक्नेछ। कूटनीतिक दृष्टिकोणले हेर्दा, चुनौतीहरूलाई अवसरमा रूपान्तरण गर्ने क्षमता नै राष्ट्रको सफलताको आधार हो, र नेपालसँग त्यो क्षमता तथा सम्भावना दुवै विद्यमान छन्।