नेपालको व्यक्तिगत, पेशागत, सामाजिक र राजनीतिक जीवनचर्या : विगत, वर्तमान र भविष्यको अनुसरण – हेमन्त बहादुर शाह(कैलाली)
लम्की – नेपालको सामाजिक, आर्थिक तथा राजनीतिक जीवन निरन्तर परिवर्तनशील यात्रामा छ। नेपाली समाजले विगतदेखि वर्तमानसम्म अनेकौँ चुनौती, संघर्ष र परिवर्तनहरू पार गर्दै आएको छ। व्यक्ति, परिवार, समुदाय र राष्ट्रको विकास एकअर्कासँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएका विषय हुन्। त्यसैले आम नागरिकको व्यक्तिगत, पेशागत, सामाजिक तथा राजनीतिक जीवनलाई विगतका अनुभव, वर्तमानका अवस्था र भविष्यका सम्भावनासँग जोडेर हेर्न आवश्यक हुन्छ।
नेपाली समाजको विगत संघर्ष, त्याग, सहकार्य र सामुदायिक भावनाले निर्माण भएको इतिहास हो। सीमित स्रोत–साधनका बाबजुद नागरिकहरूले शिक्षा, कृषि, व्यवसाय, रोजगारी, सामाजिक सेवा तथा विभिन्न पेशामार्फत आफ्नो जीवनस्तर सुधार्ने प्रयास गर्दै आएका छन्। विगतमा शिक्षा, प्रविधि, सञ्चार तथा रोजगारीका अवसर आजको तुलनामा सीमित थिए। त्यसका बाबजुद परिवार, समुदाय र सामाजिक सम्बन्धले व्यक्तिको जीवनलाई अगाडि बढाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेले। विगतका अनुभवले परिवर्तन केवल चाहनाले होइन, निरन्तर प्रयास, अनुशासन, शिक्षा, सीप र सामूहिक सहकार्यबाट सम्भव हुन्छ भन्ने महत्वपूर्ण पाठ सिकाएको छ।
वर्तमान नेपाल सूचना प्रविधि, सञ्चार, शिक्षा, व्यवसाय र आधुनिक सेवाको विस्तारसँगै तीव्र परिवर्तनको चरणमा रहेको छ। मोबाइल फोन, इन्टरनेट, डिजिटल भुक्तानी, सामाजिक सञ्जाल तथा अनलाइन सरकारी सेवाले नागरिकको दैनिक जीवनलाई धेरै हदसम्म सहज बनाएका छन्। तर अवसरसँगै बेरोजगारी, वैदेशिक रोजगारीप्रतिको निर्भरता, आर्थिक असमानता, गुणस्तरीय शिक्षाको पहुँच, डिजिटल विभाजन, राजनीतिक अस्थिरता तथा सार्वजनिक सेवामा देखिने जटिलताजस्ता चुनौतीहरू पनि विद्यमान छन्। यस्तो अवस्थामा नागरिकले अधिकारसँगै आफ्नो कर्तव्यलाई पनि समान महत्व दिन आवश्यक हुन्छ।
आजको समयमा पेशागत जीवन केवल प्रमाणपत्रमा सीमित विषय होइन। व्यवहारिक ज्ञान, प्राविधिक सीप, सञ्चार क्षमता, समय व्यवस्थापन, इमानदारी, अनुशासन र निरन्तर सिक्ने प्रवृत्ति पेशागत सफलताका महत्वपूर्ण आधार हुन्। नेपालका युवालाई सीपमूलक तथा रोजगारमुखी शिक्षा प्रदान गर्न सकिएमा स्वदेशमै रोजगारी, उद्यमशीलता र आत्मनिर्भरताको वातावरण निर्माण गर्न सकिन्छ। सूचना प्रविधि, कृषि, पर्यटन, व्यवसाय, निर्माण, स्वास्थ्य, शिक्षा तथा अन्य प्राविधिक क्षेत्रमा दक्ष जनशक्ति विकास गर्नु देशको आर्थिक भविष्यसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको विषय हो। त्यसैले आजको आवश्यकता केवल शिक्षा होइन, सीपसहितको शिक्षा र अवसरसहितको आत्मनिर्भरता हो।
सामाजिक जीवनको सन्दर्भमा नेपाली समाजमा परम्परादेखि नै आपसी सहयोग, सद्भाव, सहकार्य र सामुदायिक भावनाको महत्वपूर्ण स्थान रहँदै आएको छ। आधुनिक जीवनशैली र प्रविधिको विकाससँगै सामाजिक सम्बन्धको स्वरूपमा पनि परिवर्तन आएको छ। सामाजिक सञ्जालले मानिसलाई सूचना र सञ्चारको दृष्टिले नजिक ल्याएको छ भने गलत सूचना, अफवाह, असहिष्णुता र अनावश्यक विवादको सम्भावना पनि बढाएको छ। त्यसैले सामाजिक सञ्जाल तथा आधुनिक सञ्चार माध्यमको जिम्मेवार प्रयोग गर्दै सत्य सूचना, सकारात्मक विचार, सामाजिक सद्भाव र पारस्परिक सम्मानलाई प्राथमिकता दिनु आवश्यक छ। जात, भाषा, क्षेत्र, वर्ग वा राजनीतिक विचारका आधारमा विभाजनभन्दा समान सम्मान, सहिष्णुता र सहकार्यको संस्कार विकास गर्नु आजको सामाजिक आवश्यकता हो।
राजनीतिक जीवन पनि नागरिकको दैनिक जीवनसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको विषय हो। लोकतन्त्रमा राजनीति केवल राजनीतिक दल वा निर्वाचित प्रतिनिधिको विषय मात्र होइन; प्रत्येक नागरिक लोकतान्त्रिक प्रक्रियाको महत्वपूर्ण हिस्सा हो। मतदान गर्ने अधिकारसँगै सही सूचना प्राप्त गर्ने, सार्वजनिक विषयमा चासो राख्ने, प्रश्न गर्ने, जनप्रतिनिधिलाई जवाफदेही बनाउने तथा कानुनको सम्मान गर्ने जिम्मेवारी पनि नागरिकको हुन्छ। राजनीतिक विचार फरक हुनु लोकतन्त्रको स्वाभाविक पक्ष हो, तर राजनीतिक असहमति व्यक्तिगत शत्रुतामा परिणत हुनु हुँदैन। विकास, सुशासन, पारदर्शिता, सामाजिक न्याय, रोजगारी र प्रभावकारी सार्वजनिक सेवाजस्ता साझा विषयमा सहकार्यको संस्कार विकास गर्न सके लोकतान्त्रिक प्रणाली अझ बलियो बन्न सक्छ। राजनीतिमा व्यक्तिभन्दा नीति, संस्था, विधि र सार्वजनिक हितलाई प्राथमिकता दिनु आवश्यक छ।
भविष्यको नेपाल युवाको क्षमता, प्रविधिको प्रभावकारी उपयोग, गुणस्तरीय शिक्षा, उद्यमशीलता, रोजगारी र सुशासनसँग जोडिएको छ। आगामी दिनमा डिजिटल प्रविधिले शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, व्यवसाय तथा सरकारी सेवामा अझ ठूलो भूमिका खेल्नेछ। स्थानीय तहदेखि संघीय सरकारसम्म डिजिटल सेवा विस्तार गर्दै नागरिकलाई सरल, छिटो, पारदर्शी र जवाफदेही सेवा प्रदान गर्न सकिन्छ। ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रमा डिजिटल पहुँच विस्तार गर्नु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुनेछ। प्रविधिको विकाससँगै मानव मूल्य, सामाजिक जिम्मेवारी र नैतिकताको संरक्षणलाई पनि समान प्राथमिकता दिन आवश्यक छ।
अन्ततः नेपालको भविष्य केवल सरकार वा कुनै एक वर्गको प्रयासबाट मात्र निर्माण हुन सक्दैन। नागरिक, समुदाय, निजी क्षेत्र, राजनीतिक नेतृत्व, सरकारी संस्था, युवा र नयाँ पुस्ताको सामूहिक प्रयासबाट मात्र समृद्ध र सक्षम नेपाल निर्माण गर्न सकिन्छ। विगतले हामीलाई संघर्ष र अनुभव दिएको छ, वर्तमानले अवसरसँगै जिम्मेवारी दिएको छ र भविष्यले नयाँ सम्भावनाको ढोका खोलेको छ। त्यसैले आम समुदायको साझा लक्ष्य केवल आर्थिक समृद्धि नभई न्यायपूर्ण, समावेशी, आत्मनिर्भर, प्रविधिमैत्री, उत्तरदायी र सुशासनमा आधारित समाज निर्माण हुनुपर्छ। व्यक्तिगत सफलता समाजको प्रगतिसँग जोडिँदा मात्र त्यसको वास्तविक अर्थ हुन्छ। यही सोचका साथ प्रत्येक नागरिकले आफ्नो क्षेत्रबाट इमानदारीपूर्वक योगदान गर्दै वर्तमानलाई सुधार्ने र आगामी पुस्ताका लागि अझ राम्रो समाज निर्माण गर्ने संकल्प लिनु आजको आवश्यकता हो।
भरत रिमाल यस नव त्रिवेणी मिडिया द्वारा संचालित त्रिवेणी टुडे अनलाईन पत्रिकाका अध्यक्ष तथा संचालक हुनुहुन्छ। जनताकाे निष्पक्ष आवाज बोल्नु हुन्छ। उहाँ विभिन्न समसामयिक विषयवस्तु, राजनीतिक र समाजमा भइरहेका विभिन्न विषयवस्तुमा रहेर कलम चलाउँदै पत्रकारिता गर्नुहुन्छ।
सम्पर्क नं: ९८४१४१२०७७